Unieke gevangeniskopie met hartskreten van Gezelles Woordentas komt naar Brugge

Een bijzondere kopie van de Woordentas van Guido Gezelle komt naar zijn geboortestad Brugge. De Woordentas, erkend als Vlaams Topstuk, werd in het begin van de 20ste eeuw door gevangenen in de gevangenis van Gent overgeschreven. De zogenaamde gevangeniskopie, die tussen 1900 en 1901 tot stand kwam, schenkt het Leidense Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) vandaag aan Stad Brugge, zodat ze samen met het origineel kan worden bewaard in het Guido Gezellearchief van de Openbare Bibliotheek.

De schenking is een belangrijke aanwinst voor Brugge, want de Woordentas is als taalkundige verzameling volstrekt uniek in aard en omvang. “Dat deze immense bron integraal werd gekopieerd, getuigt van de grote waardering die men in de eerste helft van de twintigste eeuw had voor de wetenschappelijke waarde van Gezelles taalstudie en voor de figuur van Gezelle zelf”, zegt schepen van Cultuur Nico Blontrock.

Schatkamer van de Vlaamse volkstaal
De Woordentas van Guido Gezelle is een taalkundige verzameling van 150.000 fiches met taalkundige excerpten en is erkend als Vlaams Topstuk. De Woordentas is samengesteld uit volkstaalwoorden die Gezelle en zijn netwerk van meer dan honderd verzamelaars uit heel Vlaanderen noteerden, aangevuld met vergeten woorden uit oude Vlaamse boeken. De brede geografische spreiding over Vlaanderen, naast de grote omvang van de verzameling, maakt de Woordentas tot een belangrijke bron voor het bewaren van de Vlaamse volkstaal als immaterieel erfgoed.

Strijd om Gezelles woorden
De Woordentas kwam voort uit Gezelles ambitie om ooit een woordenboek van de Vlaamse taal samen te stellen. Met die droom stond hij niet alleen. Sinds 1851 werd onder leiding van Matthias de Vries gewerkt aan het Woordenboek der Nederlandse Taal (WNT). Om de dekking van het Zuid-Nederlandse taalgebied te verbeteren, stelde Gezelle die zelf lid was van de Koninklijke Vlaamse Academie in 1898 op verzoek van de Woordenboekcommissie van de Academie 100.000 fiches ter beschikking van het WNT. Dit via Willem de Vreese, corresponderend lid van de commissie in Leiden. De Vreese was bijzonder opgetogen over Gezelles verzameling:

Ik heb nu al de excerpten uit Uwe verzameling bestudeerd, en ik aarzel niet die verzameling een ware schat te noemen. Had het Woordenboek van ’t begin af over eene dergelijke collectie excerpten kunnen beschikken, wat geluk! Hunne groote waarde ontleenen zij aan het feit, dat ze alle getrokken zijn uit boeken die in de volkstaal, niet in de deftige schrijftaal, gesteld zijn, en dat juist heeft het Woordenboek noodig als brood. Van ganscher harte dank ik U, uit naam der Redactie zoowel als uit eigen naam, voor den onschatbaren dienst welke Gij ons bewijst.
(Uit brief van Willem de Vreese aan Guido Gezelle, Gent, 2 juli 1898, GezelleBron https://edities.kantl.be/gezelle/ed/DALF.db.gg.13338)

Maar met Gezelles overlijden in 1899 dreigde ook abrupt een einde te komen aan de studie van de Woordentas. De Academie kreeg de toestemming van de minister om de Woordentas aan te kopen voor 800 frank. Caesar Gezelle, die het familiearchief beheerde, verzette zich echter. De erfgenamen waren niet op de hoogte van de geplande aankoop en bovendien ging het slechts om een deel van de taalkundige verzamelingen. Pogingen tot een regeling, onder meer via bruikleen, liepen op niets uit. Voor Caesar moest de geleende verzameling onmiddellijk terug naar de familie komen.

De geheime gevangeniskopie
Op de academievergadering van 9 augustus 1900 werd beslist om de verzameling van 100.000 fiches in het geheim te laten overschrijven voor het WNT. Het kopiëren gebeurde door gedetineerden in de Gevangenis van Gent aan de Nieuwewandeling. Dit tegen een tarief van 2,50 frank per duizend fiches. Het proces verliep moeizaam. De afschriften waren vaak slordig, onvolledig of moeilijk leesbaar. De originele dozen kwamen in wanorde terug.

Het overschrijven werd afgerond rond 1901. De Gentse kopie kwam vervolgens terecht bij het WNT in Leiden. Kort na de Tweede Wereldoorlog verwierf het woordenboekproject deze “gevangeniskopie” uit de nalatenschap van Willem de Vreese. Toen de originele Woordentas in 1961 in bruikleen naar Leiden ging, verloor de kopie haar functie. Na de voltooiing van het WNT keerde het origineel in 1999 terug naar het Guido Gezellearchief in Brugge, terwijl de gevangeniskopie in Leiden bleef.

Hartskreten van gevangenen
Tijdens haar onderzoek van de Woordentas in Leiden deed onderzoekster Nienke Bakker een verrassende ontdekking. Het bleek dat de kopiisten uit de Gentse gevangenis tijdens het overschrijven persoonlijke notities hadden achtergelaten op de originele fiches in de Woordentas. Ze schreven over hun harde leven in de gevangenis, met verwijzingen naar eenzaamheid, frustratie en de zwaarte van het werk. Nienke Bakker trof minstens 65 originele fiches met zulke boodschappen aan. Sommige aantekeningen zijn gesigneerd en geven een inkijk in het leven van de kopiisten en de redenen waarom ze in de gevangenis zaten. Zo schreef een van hen: “Priez le bon Dieu pour celui qui écrit ces billiets [sic] pour vous c’est un bon garcon [sic] catolique [sic]” Een andere kopiist noteerde: “Encore 10 mois et 10 jours pour un malheureux prisonier [sic]. (…) pour avoir dit que le Bourgemestre [sic] etait un V.[oyou]”. Volgens de fiche zat hij een straf van 32 maanden en 6 dagen uit wegens smaad en laster aan het adres van de burgemeester.

Een unieke aanwinst voor Brugge
Vandaag schenkt het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) deze kopie aan de Stad Brugge, zodat ze samen met het origineel in het Guido Gezellearchief van de Openbare Bibliotheek kan worden bewaard. De schenking is een belangrijke aanwinst voor Brugge, want de Woordentas is als taalkundige verzameling volstrekt uniek in aard en omvang. Daarom werd ze erkend als Vlaams topstuk.

Haar betekenis reikt van Gezelles schrijverschap tot de studie van de Zuid-Nederlandse taal als immaterieel erfgoed in bredere zin. Dat deze immense bron bovendien integraal werd gekopieerd, getuigt van de grote waardering die men in de eerste helft van de twintigste eeuw had voor de wetenschappelijke waarde van Gezelles taalstudie en voor de figuur van Gezelle zelf. Tegelijk toont dit initiatief de aanzienlijke inspanning die men met de middelen van die tijd leverde om de toegankelijkheid van de Woordentas te waarborgen voor het Woordenboek van de Nederlandse Taal (WNT). Dankzij deze kopie kon het Gezellemateriaal in ruime mate worden opgenomen. Pas vanaf 1961 kreeg het WNT rechtstreeks toegang tot de originele Woordentas. Het initiatief is qua schaal ongeëvenaard. Zelfs vandaag blijft het (digitale) kopiëren van de Woordentas een bijzonder complexe en arbeidsintensieve onderneming.

Daarnaast bezit de bron samen met het origineel een intrinsieke waarde als document van het gevangenisleven in de periode waarin zij tot stand kwam. Dit doordat gedetineerden hun gevoelens en ervaringen vastlegden in persoonlijke aantekeningen en we zo een zeldzame en directe getuigenis krijgen van het dagelijkse gevangenisleven rond 1900.